Periyodik Bakım

KRENLERİN (VİNÇLERİN) PERİYODİK KORUYUCU BAKIM ESASLARI

GİRİŞ

Endüstriyel tesislerde hammadde, yarı mamul ve mamullerin kaldırılması, bir yerden bir

yere taşınması ve depolanması işlemlerinde kaldırma ve taşıma makinaları

kullanılmaktadır. Kren ve vinç benzeri kaldırma makinaları, malı istenen yere taşımak için

bir periyodda durma, hızlanma ve yavaşlama süreçlerini gerçekleştiren kesikli çalışma

yaparlar. Palangalara göre kaldırma kapasiteleri ve yükseklikleri daha fazla olan vinçler,

yükleri tek eksen boyunca hareket ettirirler, ancak krenler yüklerin kaldırılması-

indirilmesi hareketinden başka yatay ve düşey hareketlerine de imkan sağlar. Atölye,

fabrika, antrepo gibi yerlerde etkin olarak kullanılan krenler, yüklerin uzaysal olarak

taşınmasında kullanılmaktadır [1-3].

Öztepe, vinçleri yükleri sadece kaldıran veya tek bir yöne çeken basit kaldırma

makinaları; krenleri, üzerinde vinç donanımı da bulunan ve ayrıca öteleme ve dönme

hareketlerini de yapacak düzeneklere de sahip olarak yükleri istenilen her yöne

taşıyabilen kaldırma makinaları olarak tarif etmiştir [1].

 

KÖPRÜLÜ KRENLER

DIN 15001’e göre krenler bir taşıma elemanına asılı olan (genellikle halata) yükü kaldıran

ve çeşitli yönlerde hareket ettiren kaldırma ve taşıma makinalarıdır. Kren çeşitleri

arasında köprülü krenler, portal krenler, döner krenler ve kablolu krenler sayılabilir.

Krenlerin kullanım alanına göre sınıflandırılması aşağıdaki gibi yapılabilir :

• Köprülü kren (Tek kiriş, çift kiriş)

• Portal kren

• Konsol krenler

• Yapı krenleri (Kuleli inşaat kreni)

• Mobil krenler (lastik tekerlekli, paletli, dubalı)

• Kablolu krenler

• Kombine krenler

• Özel krenler

Köprülü krenler, yükseğe yerleştirilmiş iki kren yolu arasında bir köprü kontrüksiyondan

ibarettir. Yarı ağır ve ağır endüstriyle ilgili bütün fabrika, mağaza ve makine park

salonlarında kullanılırlar. Kumanda, basit bir operatör kabininden olabileceği gibi, seyyar

operatör kabininden, yerden veya uzaktan da olabilir. Bu duruma göre, bir köprülü

krende tamburlu kaldırma mekanizması, araba öteleme mekanizması ve köprü yürütme

mekanizması olması öngörülür.

Bir köprülü kren; taşınacak yükün maksimum değeri, yani kaldırma kabiliyeti ve köprü

açıklığı ile karakterize edilir. Köprülü krenin asıl karakterleri bunlardır. Ama bunların yanı

sıra aşağıdaki özelliklerin de dikkate alınması gerekir.

Köprülü krenin güvenli çalışmasına etki eden faktörler şunlardır :

• Ortam ve işletme şartlarına göre seçim

• Krenlerin imalatı

• Krenlerin üzerindeki emniyet sistemleri

• İlk ve periyodik bakım ve testler

• Kren operatörü seçimi ve eğitimi

 

KORUYUCU BAKIMIN HEDEFLERİ

Bakım standartlarda, “bakım personeli tarafından yapılan temizlik, yağlama, ayar,

muayene ve deneyler” olarak tanımlanmaktadır. Kren ve vinçlere uygulanan bakımın

amacı, donanımın performansını, güvenirliliğini sağlamaktır. Ayrıca vinç ve krenleri

düzenli ve verimli, arızayı önleyecek düzeyde emniyetli olarak çalıştırılacak en üst

düzeyde tutmak ve işletme kayıplarını en aza indirmek de bakımın amaçlarındandır.

Bunun için uygulanması gereken bakım yöntemleri şunlardır;

• Koruyucu ve Planlı Bakım: Donanım ve elemanların çalışmalarını yeterli ve uygun bir

şekilde sürdürülmesi için düzenlenen bakım.

• Arızadan Kaynaklanan Bakım: Donanım ve elemanların yeniden eski çalışma

koşullarına dönmesini sağlayan bakım.

• Değiştirme: Donanım ve elemanlar aşındığında veya daha fazla güvenli ve uygun

çalışma kabiliyetini yitirdiğinde uygulanan bakım.

• Dinamik Bakım: Donanımın uzaktan izlenme ve bilgilerin bilgisayar tarafından sürekli

değerlendirildiği bakım.

Kullanılan makina ve donanımların kalitesi çok çeşitlilik gösteren ve değişik güvenirlilik

seviyelerine sahip olan krenler, tüm sistemle ve tek tek elemanlarla belirlenir. Krenler

herhangi bir nedenle devreden çıktıklarında tamir edilmek, ayarlanmak veya değiştirilmek

zorundadır. Bununla birlikte “Koruyucu Bakım” sonunda, tamire olan ihtiyaç bir dereceye

kadar azaltılabilir. Kren ve vinçlerde güvenirliliği arttırmak için uygulanması gereken

faktörler şunlardır:

• Koruyucu bakım,

• Doğru ve tam bir bakım,

• Problem yaratan elemanların yerine daha güvenilir elemanları kullanma,

• Rapor edilen tesisin, tasarımcı tarafından gerekli değişikliklerinin yapılması.

Koruyucu bakım, donanım hasara uğramadan önlemek veya geciktirmek ve ek olarak

meydana gelen arızaların şiddetini azaltmak için kullanılır. Bakım için “muayene” ve

“servis” hizmetleri uygulanmaktadır.

Muayene

Kritik parçaların muayenesi, tesisin güvenirliliğinin artmasıyla doğrudan ilgilidir. Muayene,

parçaların değiştirilmesi ve ileride olası arızların giderilmesini sağlar ve normal olarak

bütün bakım programları süresince uygulanır. Muayene genellikle yakın gelecekte hangi

elemanların tamir veya bakıma ihtiyaç duyacağını ölçmek için düzenli periyotlarda yapılır.

Bu gibi muayeneler krenlerin geçici hizmet dışı kalması gibi kısa süreli zararlara yol

açabilir. Ancak diğer taraftan bu muayeneler, arıza esnasındaki zaman kayıplarının

toplamının kabul edilebilir düzeylere indirir. Kren ve vinç kullanıcıları ve bakım

elamanları, işçilik ve malzeme tutarları yüksek olduğundan koruyucu bakım tutarlarını

minimum düzeyde tutmaya çalışmalıdır.

Servis

Rutin temizleme, yağlama ve ayarlama, aşınmayı önemli ölçüde azaltır ve arızaları önler.

Bu, hem kullanım deneyimine hem de imalatçıların tavsiyelerine göre yapılmaktadır.

Ancak bütün bunlar arızanın meydana gelmesini önlemez. Krenlerin yağlanması gerekli

kısım ve parçaların imalatçı firmanın tavsiyelerine göre ve önerdiği koruyucu yağ ile

yapılmalıdır. Sürekli yağ içinde çalışan elemanların yağ düzey kontrolleri yapılmalı,

belirtilen sürede yağlar değiştirilmelidir. Sürtünmeye tabi elemanlar paslanmaya karşı

koruyucu yağ ile yağlanmalıdır. Kapalı kısımlar sökülerek, iç kısımlar temizlenmeli ve

yağlanmalıdır.

 

 

KRENLERİN PERİYODİK BAKIMI

Belirli bir çalışma süresi sonunda krenin emniyet sistemlerinin işlerliğinin kontrol edilmesi

gerekmektedir. Bu sistemlerin iş göremez hale gelmeden işlerliğini sürdürmek önem

kazanmaktadır. Krenin bakımı, kren imalatçı firmasının vermiş olduğu işletme ve bakım

talimatlarına göre, uzman bakım personeli tarafından yapılmalıdır [4].

Krenlerin ilk bakımı 50 işletme saati veya ilk birinci ayın sonunda, diğer periyodik

bakımlar ise işletme şartlarının ağırlığına bağlı olarak 1 ile 3 aylık periyotlarda

yapılmalıdır. Krenlerin bakımı yapılırken, kren üzerinde çalışanların emniyeti için şebeke

şalteri kilitlenmeli, üzerine ve vincin görülebilen yerlerine bakım olduğunu belirten

levhalar asılmalıdır. Krenden düşebilecek parçalara karşı emniyet tedbirleri alınmalıdır.

Krenlerin İlk Bakımı

İlk 50 işletme saati sonunda yapılacak bakımda yapılması gereken işler aşağıda maddeler

halinde verilmiştir.

• Bütün redüktörlerin yağları değiştirilmeli

• Bütün elemanların ve emniyet sisteminin işlerlik kontrolü yapılmalı

• İmalatçı firmanın vereceği yağlama cetveline göre tüm yağlamalar yapılmalıdır.

Periyodik Bakım

Krenlere uygulanan koruyucu periyodik bakımda ise, ilk bakımdaki işlemlere ilave olarak

aşınma kontrolleri yapılarak, gereken parçalar değiştirilmelidir. Köprülü krenlerin en kritik

elemanlarından olan kancalar periyodik bakımda muayene edilmeli ve aşağıda belirtilen

hususlar görüldüğünde servisten alınmalıdır [5].

• Kanca yüzeyindeki çatlak veya çatlaklar

• Orijinal kesitin % 10 miktarını aşan aşınma

• Tarafsız eksenden 10º sapan eğilme veya burulma deformasyonu oluşması

• Emniyet mandalsız kancalarda, kanca ağzı genişliğinin % 15 miktarını aşması

• Emniyet mandallı kancalarda, kanca ağzı ile mandal arasındaki mesafenin % 8 aşması

• Emniyet mandalı aşınma veya deformasyondan kullanılmaz hale gelmesi

• Emniyet mandalı kanca ağzını tamamen kapatacak şekilde deforme olmuşsa

Ayrıca vinç operatörleri, köprülü krenin aşağıda Tablo 1’de verilen elemanlarının periyodik

kontrollerini yapmalıdır [4,6].

 

Krenlerin Test Edilmesi

Bakım haricinde yapılması gereken kren testleri, ilk işletmeye alınırken yapılan test ve

bakım sonrası test olmak üzere iki ana başlık altında toplanmaktadır. İlk işletmeye

alınırken yapılan testte, mekanik sistemlerin kasıntısız ve sürtünmesiz çalışması, elektrik

sistemlerinin amacına uygun olarak çalışması, emniyet sistemlerinin işlerliğinin kontrol

edilmesi ve geometrik ölçü kontrolü yapılmaktadır. Ayrıca aşırı yükleme ve sehim

kontrolü de yapılan test işlemleri arasındadır. Bakım sonrası yapılan testler ise, krenin

bütün elemanlarının işlerlik kontrolü ile aşırı yük ve sehim kontrolüdür.

Krenlerde Günlük Koruyucu Bakım ve Kontrol

Krenlerin emniyetli ve ekonomik olarak çalışmasının temini için günlük koruyucu

bakımlarının, kren operatörleri tarafından yapılması gerekir. Bu bakım işleri, çalışma

öncesi, çalışma esnasında ve çalışma sonrası bakımı olmak üzere üç aşamada

gerçekleştirilir. Çalışma önceki bakım ve kontrolde operatörler, gevşek cıvata, pislik, yağ

kaçağı olup olmadığının, yürüyüş yolunun ve köprünün, kaldırma mekanizması ile

halatların genel durumunu kontrol etmelidir [6].

KREN HALATLARININ BAKIMI VE MUAYENESİ

Krenlerde yapılması gereken en önemli kontrol ve muayene, halatların kontrolüdür.

Makinaların kullanımındaki ekonomi ve emniyetin sağlanması tüm yükü taşıyan halat ve

bağlantılarının periyodik muayene ve bakımını gerektirir. Aşınma, yorulma, korozyon,

bükülme ve yanlış halat bağlama gibi faktörler çelik tel halatın kullanılabilir ömrünü

etkiler [7,8].

 

 

Halatların ömrüne tesir eden etkenler sekiz ana başlık altında toplanabilir:

1. İşletme şartları.

2. Halat eğilmesi.

3. Tel kopma mukavemeti, 1300 N/mm² den 1600 N/mm² ye çıkarıldığında bir miktar

artım görülür.

4. Yiv şekli ve malzemesi, telin yüzey basıncını etkileyeceğinden ömre etkisi olur.

5. Halat yapı tipi ve imalat şekli.

6. Halatların yağlanması, TS 8153 normuna uygun yapılmalıdır.

7. Korozyon, etkisi ancak galvanizeleme (çinko ile kaplama) ile azaltılır.

8. Tel kalınlığı, arttıkça halatın ömrü artar.

Tel Halatların Servisten Alınması

Eğer çok paslanmışsa halatı servisten almak gerekir. Halatın yaprak gibi açılması,

bükülmesi, ciddi hasara uğraması veya aşırı aşınması hallerinde de halat işletmeden

alınır. Komşu tellere zarar vermemesi için kopan tel uçları mümkün olduğu kadar kısa

olarak kesilmelidir. Ayrıca halatta aşırı yüklemeden kaynaklanan çap değişimleri dikkate

alınmalı, gereken durumlarda halat değiştirilmelidir. Şekil 2’de çapında daralma meydana

gelen halat görülmektedir [9]. Gözle görülebilen kopmuş tel sayısı belli bir değere

ulaştığında halat servisten alınmalıdır. Eğer bir kordon kopması görülürse hemen halat

işletmeden alınır. Korozyon tehlikesinde bulunan halatların ayrıca iç yapıları da dikkate

alınmalıdır. DIN 15020 normunda verilen bir tel halatı servisten almak için kopmuş

tellerin sınır sayıları, d halat çapına göre Tablo 2’de görülmektedir.

 

 

Halatların Yağlanması

Yük altında eğilme ve düzelme esnasında halat telleri arasında bağıl bir hareket oluşur.

Benzer bir hareket halattaki kordon ile öz arasında ve halat ile kasnak arasında da

görülür. Halat telleri arasındaki sürtünmeyi ve tel paslanmasını azaltmak üzere çelik

teller, kordonlar ve halatlar sık sık yağlanmalıdır. Halatın iyi bir tarzda yağlanmasının

halat ömrü üzerinde de büyük bir etkisi vardır [7-9]. Halatın iç yağlaması halat ömrünü

özellikle etkilemektedir. Bu nedenle yapım sırasında elyaf özün yağlama yağı veya vazelin

ile emdirilmiş olması gerekir. Zira işletme sırasında halatın içinin yağlanması zordur. Aynı

nedenle kordon telleri de yapım sırasında gresle iyice yağlanmalıdır. Böylece işletme

esnasında kordonlar basınç altında halat yüzeyine doğru yağ verirler. Elyaf özasla yağsız

bırakılmamalıdır. Uzun süre yağsız bırakıldığında öz özelliğini kaybeder ve kordonları

daha fazla destekleyemez. İç yağlayıcının halatın işletme ömrü boyunca halatı pasa ve

aşınmaya karşı koruması nadirdir. Bu nedenle zaman zaman halatın yağlanması önerilir.

Eğer halat yüzeyinde ince gres filmi varsa, yağlamaya gerek yoktur. Yeterli miktarda

yağlamayı sağlamak zordur, bu miktar tahrik kabiliyetine ve halat düzenine göre değişir.

Bu nedenle asansör halatı imalatçısı en kötü hali göz önüne alarak, az seviyede yağlayıcı

uygulamalıdır. Sonradan fazla yağlayıcı uzaklaştırmak kolay bir işlem değildir. Yeni alınan

halatlara imalat sırasında yapılan yağlama, depolama ve çalışmanın ilk zamanlarında

yeterli olabilir ancak daha sonraki zamanlar için halat imalatçısı, halat ve özü yeterli

miktarda ve kaliteli biçimde yağlamalıdır. Devamlı ve yeterli bir yağlamayı sağlamak için

uygun yağ ve gres periyodik olarak uygulanması gerekir. Yetersiz yağlama halatta

korozyona neden olabilir. Yağlama halat tellerinin birbiri üzerinde muntazam hareketini

sağlayacağından yorulma dayanımı da artar. Aşınma bölgeleri de etkili bir yağlama ile

azaltılabilir. Düzenli ve devamlı kullanılmayan halatlar havanın tesiriyle yağlama kendini

özelliğini yitirirler ve nemlenme ile elyaf öz ile teller bozulur.

Yetersiz yağlamanın halatta sebep olduğu sorunlar:

• Malzeme kaybına sebep olan korozyon ve pitting teşekkülü

• Tellerin aşırı korozyondan gevşemesi ve mukavemetinin azalması

• Kasnak sürtünmesinden oluşan halat dış katlarındaki tellerin aşınması

• Halat eğilmesi sırasında halat tellerinin birbirine sürtünmesinden oluşan halat iç kat

tellerinin aşınması

• Pitting oluşmasıyla iç tellerde çentik oluşumu

 

Halat Yağları

Halatlarının yağlanmasında kullanılan halat yağları, kimyasal bakımdan nötr yağlardır.

Yağlama yağı ve vazelin elyaf özün katranlanmasına oranla daha iyi sonuçlar verir.

İşletmedeki halat, asitsiz ve iyi tutan gresle yağlanmalıdır. Adi Stauffer gresi ve

kullanılmış karter yağı yağlamada kullanılmamalıdır. Bu yağlarda halatı aşındırıcı

parçacıklar ve asit mevcuttur. Yağlayıcı içinde molibden sülfür gibi katı maddeler de

bulunmamalıdır. Halat içi yağlamanın yenilenmesi gerektiğinde kolloid grafitli ince sıvı

yağlar tercih edilmelidir. Yağlarda bitumen ve hidrokarbon bulunmalıdır. Sık kullanılan

halat yağlarından başlıcaları şunlardır:

Gargoyle Viscolite Nr. 5

Shell Gres F12

Gazolin Sinit 1

Brilube 40 (kayma önleyici)

Etkili yağlama sadece çıplak metal temas halinde olacağından, yağlayıcı uygulanmadan

önce halat kuru ve temiz olmalıdır. Nemli halat yağlanmasından kaçınılmalıdır. Aksi

durumlarda yağlayıcı akar ve nem içeri sızarak korozyona sebep olunur. Halat yüzeyinde

sert gres veya pislikler fırçalanmalı ve viskozitesi az ılık bir yağ ile yıkanmalı, yağın halat

içine sızmasına imkân tanınmamalıdır [7-9]. Çelik tel halatlara periyodik uygulanan dıştan

yağlama, asansör tesisine bağlıdır ve değişik yöntemlerle yağlama sağlanır.Uygun

yöntem yağın viskozitesine, kullanılan halat boyuna ve diğer etkenlere göre seçilir. Bu

yöntemlerden bazıları ise şunlardır:

• Hafif yağlar, fırçalama yöntemiyle, halatın yağ banyosundan geçirilmesiyle, kısa

halatlarda ise spreyle püskürtülerek uygulanır. Yağın halat içine iyice nüfus edebilmesi

için bir kasnak üzerinden geçtiği yerde yağlama yapılmalıdır.

• Orta ağır ve ağır yoğunluktaki yağlayıcılar, bir fırça ile sıcak uygulanmalı veya yağlayıcı

bulunan deri eldivenden halat geçirilmelidir. Ayrıca hava basıncı uygulayarak da yağlama

yapılabilir. Ancak kullanılan havanın korozyona sebep olmaması için kuru olması gerekir.

• ABD’de keçe tamponlu fitilli yağlama teçhizatı kullanılmaktadır. Bu yöntemde çok fazla

yağın halat üstünde kalması ve yetersiz tahrik sorunu çözülmüştür.

Halatların aşırı yağlanmasını gidermek için Avrupa’da uygulanan en yaygın yöntem: çok

ince kuartz kumu (pudra) ele takılan aşınma eldiveni ile huniden halata yukarıdan

dökülür ve el ile yayılır. Pudra yağı emdiğinde kurur ve halat üstünden dökülür. Geride

kalan yağlanmış pudra ise tel fırça ile alınır. Tahrik kasnağı da istenirse solvent ile

temizlenebilir.

 

 

SONUÇLAR

Kren operatörleri tarafından tespit edilen bir çalışma süresi sonunda krenin(vincin)

emniyet sistemlerinin işlerliğinin kontrol edilmesi, vinçlerin emniyetli ve ekonomik olarak

çalışmasının temini için günlük koruyucu bakımlarının yapılması gerekir. Krenlere

uygulanan koruyucu periyodik bakımda ise, ilk bakımdaki işlemlere ilave olarak aşınma

kontrolleri yapılarak, gereken parçalar değiştirilmelidir. Krenin en kritik elemanları olan

kancalar ve halatlar günlük koruyucu periyodik bakım ve kontrolde gözden geçirilmelidir.

Planlı ve koruyucu bakım, hataların zamanında tespit edilmesini sağlamakta, iş emniyetini

tehlike düşürecek ve büyük ekonomik kayıplara yol açacak aksaklıkları önlemekte ve

tesisin verimliliğini arttırmaktadır.

 

 

C. Erdem İMRAK *,

M. Cüneyt FETVACI **

Krenler (vinçler), bir taşıma elemanına asılı olan (genellikle halata) yükü kaldıran ve çeşitli yönlerde hareket

ettiren kaldırma ve taşıma makinaları olarak tarif edilebilir. Bakım personeli tarafından yapılan temizlik,

yağlama, ayar, muayene ve deneyler bakım işlerinin kapsamını oluşturmaktadır. Vinçlere uygulanan bakımın

amacı, donanımın performansını, güvenirliliğini sağlamaktır. Bu çalışmada krenleri (vinçleri) düzenli, verimli ve

arızayı önleyecek düzeyde emniyetli olarak çalıştırılmak ve işletme kayıplarını en aza indirmek için uygulanması

gereken periyodik koruyucu bakım esasları ele alınmış ve değerlendirilmiştir.

Anahtar sözcükler: Krenler, bakım, koruyucu bakım.

Cranes can be defined as the lifting and carrying machines that lifts the load which is hanged to a carrier

element (usualy hawser)and moves to different directions. Maintenance includes cleaning, lubrication,

adjusting, inspection and testing which are made by maintenance crew. The aim of maintenance for cranes is to

provide performance and reliability of the equipment. In this paper, the need for principals of periodical

preventive maintenance to use the cranes productivly, regularly, reliability enough to prevent the breakdown,

and to minimize the working loss. Keywords : Cranes, maintenance, preventive maintenance.

Doç. Dr. İTÜ Makina Fakültesi

Araş. Gör. İTÜ Makina Fakültesi

KAYNAKÇA

1. H. Öztepe, “Transport Tekniği – Kaldırma ve Taşıma Makinaları”, İstanbul, 1999.

2. T. Şişman, “Kaldırma Makinaları”, MakinaTek, Mayıs 1996, s. 52-61

3. R. Aslan, “Kaldırma Makinalarının Tanımı veSınıflandırılması”, Vinçlerin Seçimi, Montajı ve Bakımı Seminer

Notları, TMMOB Makina Mühendisleri Odası, 94/1, 1994, s. 7- 26.

4. S. Dağaş, “Gezer Köprülü Vinçlerde Güvenlik” vinçlerin Seçimi, Montajı ve Bakımı Seminer Notları, TMMOB

Makine Mühendisleri Odası, 94/1, 1994, s. 155 – 164.

5. P.M. Laing, “Accident Prevention Manual For Industrial Operations”, R.R.Donnnelley& Sons., 1998.

6. N.N, “İş Makinaları Kullanma ve Bakım El Kitabı”, TMMOB Makina Mühendisleri Odası, Yayın No:194, İzmir

1997.

7. M. Özkırım, “Kren Halatlarının Periyodik Bakımı ve İş Güvenliği”, Krenlerin ve Vinçlerin Seçimi, Montaj ve

Bakımı”, TMMOB Makina Mühendisleri Odası, 1998, s. 160 – 172.

8. D.E. Dickie, “Lifting Tackle Manual”, Butterworths, London, 1975.

 

9. M. Demirsoy, “Transport Tekniği – Kaldırma Makinaları Cilt 1”, Birsen Yayınevi, İstanbul, 1999.